Tại sao chúng ta không thể vẽ chính xác chi tiết tờ 100 nghìn nhưng lại có thể nhận ra ngay lập tức khi nhìn thấy? Nhìn một thứ gì đó lặp lại nhiều lần không chắc giúp chúng ta sẽ nhớ được nó sau này.
Nhìn gương mặt của ai đó và nhận diện ra họ thì dễ hơn nhiều là nhớ từng chi tiết trên gương mặt của họ. Đó là sự khác biệt giữa nhận diện và nhớ. Tuy chỉ mới nhận diện được nhưng bạn lại có niềm tin là đã nhớ được mọi thứ. Điều này có thể dẫn đến hiện tượng ký ức giả.
Ký ức giả là gì?
Ký ức giả (false memory) là những ký ức không có thật hoặc bị sai lệch so với thực tế, nhưng người nhớ lại vẫn tin rằng chúng chính xác. Điều này xảy ra do não bộ có thể vô tình “chế tạo” hoặc “chỉnh sửa” ký ức dựa trên thông tin sai lệch, sự tưởng tượng hoặc ảnh hưởng từ người khác.
Ký ức giả có thể xảy ra trong đời sống hằng ngày, trong các vụ án (nhân chứng nhớ nhầm) hoặc khi chúng ta tự làm méo mó sự kiện do cảm xúc, niềm tin cá nhân.
Thí nghiệm của Loftus và Palmer năm 1974 với mục tiêu kiểm tra xem cách đặt câu hỏi có ảnh hưởng đến ký ức của con người hay không. Các nhà nghiên cứu cho người tham gia xem video về một vụ tai nạn xe hơi.
Sau đó, họ được hỏi:
- Nhóm 1: “Bạn nghĩ chiếc xe đã chạy bao nhiêu km/h khi nó va chạm?”
- Nhóm 2: “Bạn nghĩ chiếc xe đã chạy bao nhiêu km/h khi nó đâm sầm?”
Kết quả:
- Những người nghe từ “đâm sầm” ước tính tốc độ xe cao hơn so với nhóm nghe từ “va chạm”.
- Một tuần sau, khi hỏi lại, nhiều người trong nhóm “đâm sầm” nhớ sai rằng có kính vỡ tại hiện trường (dù thực tế không có).
Kết luận: Ngôn ngữ có thể làm thay đổi ký ức của con người, tạo ra ký ức giả.
Một thí nghiệm khác của Loftus và Pickrell năm1995 với mục tiêu kiểm tra xem con người có thể bị thuyết phục rằng họ từng trải qua một sự kiện không có thật hay không.
Các nhà nghiên cứu đưa cho người tham gia bốn câu chuyện về tuổi thơ của họ, trong đó ba câu chuyện có thật (do gia đình cung cấp) và một câu chuyện giả về việc họ từng bị lạc trong trung tâm mua sắm khi còn nhỏ.
Những người tham gia được yêu cầu nhớ lại càng nhiều chi tiết càng tốt về các sự kiện này. Kết quả có khoảng 25% người tham gia thực sự tin rằng họ đã từng bị lạc, thậm chí tưởng tượng ra chi tiết về sự kiện chưa từng xảy ra.
Kết luận: Ký ức có thể bị thay đổi hoặc cấy ghép nếu được kể lại theo cách thuyết phục.
Vì sao có ký ức giả
Ký ức giả xuất hiện vì não bộ không lưu trữ ký ức như một chiếc máy quay phim mà giống như một “biên tập viên” liên tục chỉnh sửa, bổ sung và đôi khi… sáng tạo thêm chi tiết. Dưới đây là một số nguyên nhân chính:
Quá trình tái hiện ký ức
Mỗi lần chúng ta nhớ lại một sự kiện, não không chỉ “phát lại” mà còn có thể chỉnh sửa, thêm bớt chi tiết. Qua thời gian, ký ức ban đầu có thể bị biến đổi. Nói cách khác, ký ức giống như một bản thảo liên tục được chỉnh sửa thay vì một bức ảnh cố định.
Ảnh hưởng từ bên ngoài
Thông tin sai lệch: Khi nghe ai đó kể lại một sự kiện theo cách khác, chúng ta có thể vô thức chấp nhận và nhập nó vào ký ức của mình.
Dẫn dắt từ câu hỏi: Nếu ai đó hỏi “Bạn có nhớ chiếc xe màu đỏ trong vụ tai nạn không?” dù không có chiếc xe đó, não có thể tự tạo ra hình ảnh chiếc xe đỏ.
Trí tưởng tượng
Khi chúng ta tưởng tượng một điều gì đó quá nhiều lần, não có thể nhầm nó với ký ức thật. Đó là một kỹ thuật trong NLP. Sức mạnh của trí tưởng tượng là vô cùng lớn và cũng khá nguy hiểm cho nên bạn cần biết cách luyện tập trí tưởng tượng để kiểm soát kỹ năng này.
Cảm xúc và niềm tin cá nhân
Cảm xúc cá nhân có thể bóp méo ký ức, khiến ta nhớ sai hoặc thậm chí tạo ra ký ức giả. Cảm xúc càng mạnh, ký ức càng dễ bị nhuộm màu, đôi khi dẫn đến những ký ức sai lệch nhưng ta vẫn chắc chắn chúng là thật.
Khi ta tin mạnh mẽ vào điều gì đó, não có xu hướng “lấp đầy chỗ trống” theo cách phù hợp với niềm tin ấy. Nếu ta tin điều gì đó đủ lâu, não sẽ điều chỉnh ký ức sao cho phù hợp với niềm tin ấy.
Khắc phục ký ức giả
Để khắc phục ký ức giả, bạn có thể áp dụng một số cách sau để giúp trí nhớ chính xác hơn và giảm nguy cơ bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch:
Tránh những yếu tố gây nhiễu
Tránh tiếp nhận thông tin sai lệch sau khi sự kiện xảy ra, có thể vì lợi ích gì đó mà họ đưa thông tin như thế. Cẩn thận với những câu hỏi dẫn dắt vì cách người khác hỏi có thể khiến bạn thay đổi trí nhớ.
Double check
Bạn phải xác minh thông tin từ nhiều nguồn. Nếu một ký ức quan trọng xuất hiện, hãy kiểm tra lại với những người liên quan, nhật ký, ảnh chụp hoặc tài liệu có thật. Đừng dựa vào một nguồn duy nhất, đặc biệt là những câu chuyện do người khác kể lại.
Rèn luyện tư duy phản biện
Hãy tự hỏi: “Có bằng chứng nào chứng minh ký ức này đúng không?” So sánh ký ức với các sự kiện thực tế, tránh vội vàng tin ngay vào những gì bạn nhớ. Tự hỏi bản thân 2 câu hỏi: Cái này đúng không? và Còn điều gì khác nữa không?
Ghi chú
Việc ghi lại các sự kiện ngay sau khi xảy ra giúp chúng ta lưu trữ thông tin chính xác hơn, giảm nguy cơ trí nhớ bị thay đổi theo thời gian. Chính vì thế bạn có thể dùng phương pháp ghi chú Zettlekasten để ghi chú kiến thức và cuộc sống hàng ngày.
Luyện trí nhớ
Nhớ số điện thoại để thực hiện cuộc gọi thì bạn phải nhớ đúng hoàn toàn nó nên khó khăn. Khi bạn cố gắng ghi nhớ số điện thoại, bạn không chỉ là nhìn lặp lại. Thay vào đó, bạn cố gắng có chủ đích để ghi nhớ. Bạn phải đọc nó vài lần, bạn cố gắng truy xuất nó từ ký ức, kiểm tra đúng hay sai và sửa ngay lập tức.
Tóm lại, bạn làm việc trong chiến lược có nhận thức và quy trình. Bạn vẫn cần sự lặp lại, nhưng sự lặp lại chỉ có hiệu quả khi nó sử dụng cùng với các chiến lược này.
Tương tự, nếu như bạn muốn có ký ức hiệu quả, chiến lược có nhận thức bạn sử dụng phải tạo ra sự khác biệt lớn về khả năng của bạn để ghi nhớ sau này. Sử dụng hồi tưởng chủ động để xác định bạn có thực sự nhớ được thông tin hay không? Nếu không bạn sẽ đi vào vết xe của ký ức giả.
Để có thể rèn luyện khả năng nhận thức và kỹ năng ghi nhớ hiệu quả, khóa học Siêu Trí Nhớ này sẽ giúp bạn.
Tổng kết
Ký ức giả vẫn hiện diện và len lỏi với ký ức thật cho nên biết cách để phát hiện chúng trước là điều cần thiết. Sau đó là quá trình biến ký ức giả thành ký ức thật. Nếu bạn đã từng gặp phải ký ức giả rồi thì sẽ hiểu là chúng không có lợi ích nhiều cho quá trình học của bạn đâu. Nói cách khác, hãy coi ký ức như một bản nháp cần được kiểm chứng thay vì một sự thật tuyệt đối!
