Có nhiều quan niệm sai lầm về sơ đồ tư duy. Mọi người hay nói rằng chúng không hiệu quả hoặc làm bạn chậm đi, nhưng với kinh nghiệm của mình, tôi chưa từng thấy học sinh nào sử dụng sơ đồ tư duy đúng cách mà lại nói rằng nó không hiệu quả cả. Có thể bạn sẽ thấy khó khăn, nản lòng và cảm thấy nó không hợp với mình hoặc đang lãng phí thời gian, nhưng đó không phải lỗi tại bạn.
Đó chỉ là vì bạn chưa quen với phương pháp này, bạn chưa học nó đủ sâu để gặt hái thành quả. Lý do chính khiến mọi người gặp khó khăn là họ hiểu sai mục đích của sơ đồ tư duy. Đây là những thay đổi tư duy then chốt bạn cần thực hiện:
- Sơ đồ tư duy chỉ là một công cụ trong hộp dụng cụ của bạn. Mục đích của nó là giúp bạn thấy được bức tranh tổng thể và hiểu các khái niệm chính kết nối với nhau như thế nào.
- Nó không phải dùng để ghi nhớ chi tiết. Để nhớ chi tiết, bạn nên dựa vào các thuật ghi nhớ hoặc thẻ ghi nhớ (flashcards).
- Một hệ thống học tập hiệu quả bắt đầu bằng sơ đồ tư duy để giúp bạn nắm bắt các trụ cột chính và mối liên hệ giữa các ý tưởng. Những chi tiết nhỏ, ít quan trọng hơn hãy để dành cho flashcards và thuật ghi nhớ.
Điểm mấu chốt là: Nếu bạn muốn giảm bớt sự lệ thuộc vào flashcards và tránh việc học vẹt, điều đó phụ thuộc vào việc sơ đồ tư duy ban đầu của bạn tốt đến mức nào.
Lý do phương pháp sơ đồ tư duy hiệu quả là vì nó tận dụng cái mà nghiên cứu gọi là “học tập bậc cao”. Đây là một hình thức học tập cho phép bạn nắm vững và thấu hiểu sâu sắc hơn mọi thứ đang học. Sau đây là các bước học:
Bước 1: Từ khóa
Sơ đồ tư duy giúp bạn học nhanh hơn vì chúng ta bắt đầu bằng một cái nhìn tổng quan rộng nhưng súc tích. Hãy tưởng tượng một lớp nước mỏng trải trên mặt bàn so với một cột nước sâu trong ống nghiệm; cái chúng ta hướng tới là lớp nước mỏng đó.
Đọc lướt thông minh nghĩa là xem qua các nguồn tài liệu chính (bài giảng, sách giáo khoa, video YouTube) và chọn ra một danh sách các từ khóa để đưa vào sơ đồ tư duy. Bạn không cần quá nhiều từ khóa, chỉ cần các khái niệm quan trọng nhất. Đừng sợ bỏ lỡ chi tiết, chúng ta sẽ bổ sung chúng sau.
Bước 2: Truy vấn có chủ đích
Đây là lúc bắt đầu học tập bậc cao bằng cách đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa các từ khóa. Hai câu hỏi quyền năng nhất là:
“Tại sao nó quan trọng?”
Và
“Nó liên quan như thế nào?”
Ví dụ: với từ khóa “hồi hải mã” và “trí nhớ ngắn hạn”. Thay vì cố học thuộc định nghĩa, hãy tìm hiểu xem chúng liên quan gì đến nhau. Bạn sẽ nhận ra hồi hải mã quan trọng vì nó cho biết thông tin nào bị loại bỏ và thông tin nào được giữ lại trong não. Khi hiểu được mối quan hệ này, việc ghi nhớ sẽ trở nên tự nhiên và dễ dàng
Đường liên kết sẽ gánh hai khái niệm.
Bước 3: Vẽ sơ đồ kết nối
Bây giờ là lúc dùng bút và giấy để vẽ ra. Hãy nối các từ khóa bằng các mũi tên. Mũi tên có thể đại diện cho quan hệ: nguyên nhân – kết quả, hoặc một khái niệm này nằm trong một khái niệm khác,… Đừng lo nếu lúc đầu nó hơi lộn xộn, đó là lý do chúng ta cần bước tiếp theo.
Bước 4: Gom nhóm
“Chunking” là gom nhóm các khái niệm tương đương hoặc liên quan dưới một tiêu đề chung. Nhưng thay vì gom nhóm ngẫu nhiên, hãy gom nhóm dựa trên ý nghĩa của chúng đối với chủ đề tổng thể.
Tự hỏi bản thân: “Cách tốt nhất để thể hiện các từ khóa này hỗ trợ cho mục đích chính của chủ đề là gì?”.
Ví dụ: trong “khoa học về học tập”, tôi có thể tạo một nhóm lớn là “Mã hóa” (gồm chữ, số, hình trừu tượng) và một nhóm là “Truy xuất” (hồi tưởng chủ động, ôn tập ngắt quãng). Việc phân nhóm này giúp bản đồ của bạn rõ ràng, có tổ chức và thực sự hữu ích để ôn tập.
Tổng kết
Học tập là một quá trình lặp đi lặp lại: từ từ khóa -> truy vấn -> vẽ sơ đồ -> phân nhóm -> thêm từ khóa mới -> lặp lại. Bạn sẽ không bao giờ làm đúng ngay từ lần đầu tiên, và đó không phải là thất bại. Đó là dấu hiệu cho thấy bạn đang học thực sự. Khi bạn thấy bản đồ tư duy của mình bắt đầu ổn định và không còn thay đổi nhiều nữa, đó là lúc bạn đã đạt đến sự thông hiểu trọn vẹn.
