Một bạn thắc mắc như thế này trong nhóm Siêu Trí Nhớ:
“Chào các bác, mình rất thích siêu trí nhớ và thích cả cờ tướng nữa. Tình cờ mình xem được chương trình Siêu Thử Thách, có anh Lại Lý Huynh dùng siêu trí nhớ để nhớ hàng trăm thế cờ.
Vậy cho mình hỏi làm cách nào để nhớ được như vậy nhỉ?”
Câu chuyện khác về cờ vua
Thí nghiệm cờ vua của De Groot là một nghiên cứu kinh điển về nhận thức và ghi nhớ trong cờ vua, chứng minh rằng các đại kiện tướng không chỉ đơn thuần ghi nhớ ván cờ mà còn nhận diện các mẫu hình (patterns) và cấu trúc vị trí phức tạp, giúp họ nhớ và tái tạo thế cờ chính xác hơn nhiều so với người chơi nghiệp dư, đặc biệt là ở các thế cờ có ý nghĩa thực tế so với thế cờ ngẫu nhiên. Nghiên cứu này tập trung vào khả năng nhận diện vị trí hơn là ghi nhớ toàn bộ bàn cờ, một minh chứng cho tư duy theo khuôn mẫu nhận thức của chuyên gia.
Đối tượng:
+Các đại kiện tướng cờ vua.
+Người chơi nghiệp dư.
Phương pháp:
Cho các đối tượng xem một bàn cờ với các quân cờ được sắp xếp ở một vị trí nhất định trong vài giây (ví dụ 5-10 giây). Sau đó, yêu cầu họ tái tạo lại vị trí đó trên bàn cờ trống.
Kết quả:
Ở các thế cờ có ý nghĩa: Các đại kiện tướng tái tạo gần như hoàn hảo (khoảng 98%), trong khi người chơi nghiệp dư có kết quả trung bình hoặc kém hơn nhiều.
Ở các thế cờ ngẫu nhiên: Khả năng tái tạo của cả hai nhóm gần như bằng nhau (khoảng 50-60%), vì không có mẫu hình chiến lược nào để nhận diện, chỉ là ghi nhớ vị trí quân cờ đơn lẻ.
Kết luận quan trọng: Các kỳ thủ mạnh không ghi nhớ từng quân cờ riêng lẻ mà nhận biết các khối quân (chunks) đã được tổ chức thành các khuôn mẫu nhận thức quen thuộc.
Kỹ năng cốt lõi là “nhận diện mẫu hình” và khả năng tổ chức thông tin, chứ không chỉ là sức mạnh ghi nhớ đơn thuần.
Khuôn mẫu nhận thức
Đằng sau việc học tập đều đặn có một cơ chế mạnh mẽ, liên quan đến cách não chúng ta xây dựng và điều chỉnh hiểu biết thông qua khuôn mẫu nhận thức. Khuôn mẫu nhận thức là các nhóm thông tin, ý tưởng và trải nghiệm về một điều gì đó.
Hãy tưởng tượng não bạn như một tủ hồ sơ siêu hiệu quả chứa những bản thiết kế tinh thần. Những bản thiết kế này chính là các “khuôn mẫu nhận thức”.
Ví dụ: Chó là gì? Cách một nhà hàng hoạt động hoặc cách gõ bàn phím.
Khuôn mẫu nhận thức có thể bao gồm cả kiến thức lý thuyết và kiến thức thực hành, tức là vừa là thông tin, vừa là cách làm một việc gì đó.
Bạn có một khuôn mẫu nhận thức về quần vợt: vợt, bóng, lưới, hệ thống điểm và các kỹ thuật như forehand, backhand.
Bây giờ, bạn muốn học bóng bàn, ban đầu thấy khá giống quần vợt: cũng có vợt, bóng, lưới, và các cú forehand, backhand. Bạn đang dùng khuôn mẫu nhận thức quần vợt có sẵn để hiểu các yếu tố mới này (gọi là đồng hóa). Bạn hiểu điều mới dựa trên “bản thiết kế” cũ: cú forehand bóng bàn chỉ là phiên bản nhỏ của cú forehand quần vợt.
Đồng hóa xảy ra mọi lúc: nhận ra giống chó mới nhờ khuôn mẫu nhận thức “chó” hay dùng app mới dễ dàng vì nó giống các app bạn đã biết. Cảm giác dễ dàng là vì thông tin mới khớp với khuôn mẫu nhận thức cũ.
Nhưng khi thông tin mới không khớp?
Ví dụ: kỹ thuật bóng bàn khác hẳn quần vợt: cách cầm vợt, cú đánh, độ xoáy… Khi đó khuôn mẫu nhận thức quần vợt cũ không còn phù hợp và bạn cần điều chỉnh. Bạn phải sửa khuôn mẫu nhận thức cũ hoặc tạo khuôn mẫu nhận thức mới để phù hợp với cú forehand bóng bàn.
Sự điều chỉnh thường khó khăn, gây cảm giác bối rối vì não đang nỗ lực điều chỉnh. Học ngôn ngữ mới, kỹ năng mới hay môi trường làm việc mới đều như vậy, khó vì não đang tạo khuôn mẫu nhận thức mới.
Xây dựng khuôn mẫu nhận thức
Vậy quá trình học thực sự diễn ra như thế nào?
Mô hình học tập trải nghiệm của Kolb là một lý thuyết cho rằng học tập hiệu quả nhất là một chu trình liên tục gồm 4 giai đoạn:
1.Trải nghiệm cụ thể
Thực hành trực tiếp để bạn nhận thấy sự khác biệt giữa kiến thức cũ và những gì cần học.
Ví dụ: thực hành luyện trí nhớ để thấy giữa lý thuyết và thực hành khác nhau thế nào.
2.Quan sát phản chiếu
Suy nghĩ về trải nghiệm, so sánh với những gì bạn tưởng tượng, kiểm tra các giả định cũ.
Ví dụ: biết được tại sao hình ảnh dễ nhớ.
3.Khái niệm hóa trừu tượng
Rút ra hiểu biết mới, điều chỉnh khuôn mẫu nhận thức.
Ví dụ: biết được cách tạo hình ảnh dễ nhớ khi luyện ghi nhớ.
4.Trải nghiệm chủ động
Thử áp dụng kiến thức mới, tạo trải nghiệm mới để tiếp tục chu trình học.
Ví dụ: áp dụng công thức liên kết hình ảnh để ghi nhớ những kiến thức mới.
Chu trình trải nghiệm → phản chiếu → điều chỉnh khuôn mẫu nhận thức → thử nghiệm chính là cách bạn học và thích nghi. Kinh nghiệm mới là nhiên liệu, phản chiếu là nhà máy xử lý, và điều chỉnh khuôn mẫu nhận thức là kết quả giúp bạn tiến bộ.
Điều này quan trọng với bạn vì khác với trẻ em, chúng ta có khuôn mẫu nhận thức cố định sâu sắc. Đây vừa là tài sản, vừa là rào cản nếu không biết điều chỉnh. Nhận biết khuôn mẫu nhận thức giúp bạn hiểu tại sao có thứ học dễ, thứ lại khó và việc bối rối không phải là dấu hiệu yếu kém mà là dấu hiệu não đang nỗ lực điều chỉnh cho kiến thức mới.
Tổng kết
Trước khi học điều mới, nghĩ xem bạn đã biết gì về chủ đề đó, các khuôn mẫu nhận thức sẵn có của bạn là gì. Khi trải nghiệm học tập hãy dừng lại suy nghĩ: điều gì khác biệt, điều gì cần điều chỉnh?
Khi thông tin mới thử thách hiểu biết cũ, đừng nản; xem đó là cơ hội học sâu hơn. Sẵn sàng thay đổi quan điểm và đặt câu hỏi để tái cấu trúc khuôn mẫu nhận thức. Trải nghiệm càng đa dạng, khuôn mẫu nhận thức càng linh hoạt. Thử áp dụng kiến thức mới vào thực tế để kiểm chứng.
